RAT (Referans Seçenek Tabanlı Toplulaştırma Tekniği)

Bir karar probleminde genellikle birden çok çok kriterli karar verme yöntemi (TOPSIS, VIKOR, PROMETHEE gibi) aynı seçenekleri farklı mantıklarla sıralar ve bu sıralar birbirinden az çok farklı çıkar. RAT, bu farklı yöntemlerin ürettiği sıraları tek bir ortak sıraya indirmek için geliştirilmiştir. Yöntemin farkı, bir ortalama ya da medyan almak yerine, seçeneklerden birini sabit bir referans noktası ilan etmesi ve bütün diğer seçenekleri bu referansa göre konumlandırmasıdır. Çıktısı her seçenek için bir toplulaştırılmış değerdir; bu değer ne kadar yüksekse seçenek referansa göre o kadar üstündür. RAT, Orakçı'nın (2024) Türkçe toplulaştırma teknikleri kitabında tanıtılan bir tekniktir.

RAT'ın arkasındaki fikir, farklı yöntemlerin sıralarını doğrudan toplamak ya da ortalamak yerine, bir sabit noktaya göre göreli konumlandırma yapmaktır. Bir referans seçenek belirlenir ve bu seçeneğin toplulaştırılmış değeri sıfır kabul edilir; diğer bütün seçenekler bu sıfır noktasına göre ne kadar ileride ya da geride olduklarını gösteren bir değer alır. Bu, coğrafyada bir haritayı okurken bir şehri "sıfır kilometre" ilan edip diğer şehirleri ona uzaklıklarıyla anlatmaya benzer.

Bunun felsefi sonucu, RAT'ın seçenekler arasındaki farkı, mutlak bir "en iyi" arayışıyla değil, göreli bir karşılaştırmayla ölçmesidir. Bir seçenek referanstan ne kadar uzaksa, farklı yöntemlerin gözünde referansla arasındaki fark o kadar büyük demektir. Yöntem, kriterler arasında tam telafi kabul eder: bir yöntemdeki kötü bir sıra, referansa göre hesaplanan toplam farkın içinde diğer yöntemlerdeki iyi sıralarla birlikte eriyip gider.

Yöntem dört adımda ilerler.

Birinci adım, sıra matrisinin kurulması. Satırlarda seçenekler, sütunlarda farklı karar verme tekniklerinin verdiği sıralar olacak biçimde bir tablo oluşturulur.

İkinci adım, referans seçeneğin belirlenmesi. Seçeneklerden biri (genellikle ilk seçenek ya da karar vericinin belirlediği bir seçenek) referans ilan edilir; bu seçeneğin toplulaştırılmış değeri tanım gereği sıfırdır.

Üçüncü adım, göreli değerin hesaplanması. Her seçenek için, o seçeneğin her teknikteki sırası referansın sırasıyla karşılaştırılır. Referans o teknikte daha iyi bir sıradaysa fark negatif, seçenek daha iyi bir sıradaysa fark pozitif yönde işaretlenir; bu işaretli farkların büyüklüğü bütün teknikler üzerinden birleştirilerek seçeneğin toplam göreli değeri bulunur.

Dördüncü adım, sıralama. Seçenekler bu göreli değere göre büyükten küçüğe sıralanır; en yüksek değeri alan seçenek birinci olur, referansın kendisi bu sırada nerede duruyorsa orada kalır.

Adımların formülleri ve ara tabloları DecisionMind'daki yöntem sayfasında verilir; bu kart formül taşımaz.

RAT'ın verdiği değer, bir seçeneğin referans seçeneğe göre farklı tekniklerdeki göreli konumunu özetler; referansın kendisi her zaman sıfırdır. Pozitif bir değer seçeneğin referanstan daha iyi konumda olduğunu, negatif bir değer daha kötü konumda olduğunu gösterir. Bu değer bir yüzde değildir ve iki farklı analizden gelen RAT değerleri doğrudan karşılaştırılamaz, çünkü her analizin referansı ve ölçeği farklıdır.

Önemli bir ayrıntı, hangi seçeneğin referans seçildiğinin sonucu etkileyebileceğidir. Referans değiştiğinde bütün değerlerin ölçeği değişir; sıralamanın kendisi çoğunlukla aynı kalsa da, seçenekler arasındaki sayısal farkın büyüklüğü referansa bağlı olarak değişir. Bu yüzden RAT değerleri yorumlanırken hangi seçeneğin referans alındığı mutlaka belirtilmelidir.

Bu nedenle:

"RAT en iyi seçeneği buldu"

yerine

"Şu seçenek referans alındığında, farklı tekniklerin sıralarına göre en üstün konumdaki seçenek şudur; referans değiştirilirse sayısal farklar değişebilir"

biçiminde yazmak doğrudur.

RAT kesin (crisp) bir sıra matrisiyle çalışır: satırlarda seçenekler, sütunlarda farklı karar verme tekniklerinin ürettiği sıralar bulunur. Kullanıcının belirlediği tek parametre referans seçeneğin kimliğidir; ağırlık gerektiren bir mekanizma yoktur, örnekte bütün teknik sütunları eşit sayılır. DecisionMind'da bu temel yöntemle birlikte şu an ek bir üye bulunmuyor; en az iki seçenek ve iki ayrı teknik sütunu gerekir.

Elinizde aynı problem için birden çok karar verme tekniğinin ürettiği farklı sıralar varsa ve bunları belirli bir referans seçeneğe göre göreli olarak birleştirmek istiyorsanız RAT uygundur. Referans seçilecek doğal bir seçenek yoksa (örneğin bütün seçenekler eşit derecede "başlangıç noktası" adayıysa) referans seçimi keyfi hâle gelir ve bu keyfilik sonucu etkiler; bu durumda medyan sıralama ya da Schulze gibi referans gerektirmeyen bir yöntem daha uygun olabilir. Tekniklerin sıraları birbirinden çok farklıysa (bir teknik bir seçeneği birinci, başka bir teknik aynı seçeneği sonuncu yapıyorsa) RAT bu çelişkiyi tek bir sayıda eritir; çelişkinin kendisini görmek isteyen bir karar verici için ayrıca teknik teknik karşılaştırma yapılmalıdır.

Birden çok tekniğin sırasını, belirli bir referansa göre birleştir → RAT

Referans gerekmeden aykırı görüşe dayanıklı orta konum bul → Medyan Sıralama

Referans gerekmeden ikili tutarlı bir kazanan bul → Schulze

Tekniklerin kendi aralarındaki çelişkiyi göster, tek sayıya indirme → Teknik teknik karşılaştırmalı rapor

RAT'ın üstünlüğü, birden çok tekniğin sonucunu tek bir göreli ölçekte, elle takip edilebilir bir hesapla birleştirmesidir. Referans seçeneğin sıfır kabul edilmesi, karar vericiye anlaşılır bir başlangıç noktası verir: "bu seçenek, bildiğim referansa göre ne kadar iyi ya da kötü" sorusuna doğrudan cevap üretir. Hesap yükü küçüktür ve teknik sayısı arttıkça da aynı mantıkla çalışmaya devam eder.

Sınırlılıkları esas olarak referans bağımlılığından gelir. Birincisi, referans seçeneğin seçimi sonucu etkiler; farklı bir referansla değerlerin ölçeği değişir ve bu durum raporda gösterilmelidir. İkincisi, yöntem görece yeni olduğu için (2022 tarihli bir doktora tezine dayanmaktadır) TOPSIS ya da Borda kadar geniş bir bağımsız inceleme literatürü henüz oluşmamıştır; genel sıra birleştirme yöntemlerinin taşıdığı bilgi kaybı sorunları (Dwork, Kumar, Naor ve Sivakumar, 2001) RAT için de geçerli olabilir ama RAT'a özgü ayrı bir sıra tersinmesi incelemesi bu kartın hazırlandığı tarihte bulunamamıştır. Üçüncüsü, tam telafi varsayımı taşır; bir teknikteki çok kötü bir sıra, başka tekniklerdeki iyi sıralarla toplamda örtülebilir.

En sık hata, referans seçeneği gerekçesiz seçip bu seçimi raporda belirtmemektir; referans değişince sayılar değiştiği için hangi seçeneğin neden referans alındığı açıklanmalıdır. İkinci hata, RAT değerini bir yüzde ya da olasılık gibi okumaktır; değer yalnızca referansa göre göreli bir farktır. Üçüncü hata, farklı analizlerden gelen RAT değerlerini doğrudan karşılaştırmaktır; her analizin referansı ve ölçeği kendine özgüdür. Dördüncü hata, tekniklerin sıraları arasındaki büyük bir çelişkiyi (bir tekniğin bir seçeneği birinci, başka bir tekniğin sonuncu yapması) fark etmeden RAT'ın tek sayısına güvenmektir; böyle bir çelişki varsa önce nedeni araştırılmalıdır.

Temel ilke şudur:

RAT sonucu, seçilen referansa göre göreli bir karşılaştırmadır; referans değişirse sayılar değişir, bu yüzden hangi seçeneğin neden referans alındığı rapor edilmelidir.