SPROBID (Basitleştirilmiş PROBID)

SPROBID, "seçenekleri PROBID gibi ama daha az hesapla nasıl sıralarım" sorusuna cevap verir. PROBID, TOPSIS'in iki referans noktası (ideal, anti-ideal) fikrini genişletip seçenek sayısı kadar ara referans noktası kullanır; bu, sıra tersinmesine karşı dayanıklılığı artırır ama hesap yükünü büyütür. SPROBID aynı mantığı korur, sadece ara referansların tamamı yerine yalnız en üstteki ve en alttaki çeyreği kullanır. Çıktısı her seçenek için bir oran puanı ve bu puana göre sıradır. Wang, Rangaiah ve Wang tarafından 2021'de PROBID ile birlikte önerilmiştir; kimya mühendisliği ve proses seçimi gibi çok seçenekli endüstri mühendisliği problemlerinde kullanılır.

PROBID'in felsefesi, yalnız en iyi ve en kötü uca değil aradaki tüm kademelere bakmaktır. TOPSIS iki referans noktasıyla (en iyi, en kötü) çalışırken PROBID seçenek sayısı kadar ara referans noktası kurar ve her gerçek seçeneğin bunlara olan uzaklığını sıraya göre ağırlıklandırarak ortalamasını alır. Bu, tek bir aşırı seçeneğin sonucu bozmasını zorlaştırır. SPROBID bu felsefeyi korur ama kısayoldan gider: aradaki tüm kademeleri değil yalnız en üst ve en alt çeyreği hesaba katar.

Bir benzetme bunu netleştirir. Bir sınıfın genel başarı düzeyini değerlendirirken tüm öğrencilerin notlarını tek tek incelemek yerine yalnız en başarılı çeyrek ile en başarısız çeyreğin ortalamasına bakmak gibi düşünülebilir. Orta grup hesaba pek katılmaz, ama genel eğilim çoğu zaman yine de yakalanır. Felsefi sonuç şudur: SPROBID hâlâ telafi edicidir ve PROBID'in sıra tersinmesine dayanıklılığından büyük ölçüde pay alır, ama bu dayanıklılığın bir kısmını hesap hafifliği karşılığında feda eder.

Yöntem beş adımda ilerler; ilk üçü PROBID ile ortaktır.

Birinci adım (PROBID ile ortak), ölçek eşitleme ve ağırlıklama. Kriterler vektör normalizasyonuyla eşitlenir, sonra kriter ağırlıklarıyla çarpılır.

İkinci adım (PROBID ile ortak), ara referans noktalarının kurulması. Seçenek sayısı kadar sanal referans noktası oluşturulur. Bunlar en iyiden en kötüye doğru sıralı bir kademe dizisidir; yalnız iki uç nokta değil aradaki tüm kademeler de referans olarak kullanılır.

Üçüncü adım (PROBID ile ortak), uzaklıkların hesaplanması. Her gerçek seçeneğin bu referans noktalarının her birine olan uzaklığı ölçülür ve sıraya göre ağırlıklı bir ortalama alınır; yakın referanslar sonuca daha çok katkı yapar.

Dördüncü adım (SPROBID'e özgü), çeyreklik seçimi. PROBID referansların üst yarısını iyi referans, alt yarısını kötü referans olarak kullanırken, SPROBID yalnız en üstteki çeyreği iyi referans, en alttaki çeyreği kötü referans olarak alır. Bu, hesaba katılan referans sayısını yarıya değil dörtte bire indirir.

Beşinci adım, oranın hesaplanması ve sıralama. Kötü referanslara olan uzaklığın iyi referanslara olan uzaklığa oranı her seçenek için hesaplanır. Bu oran büyüdükçe seçenek daha iyi kabul edilir; seçenekler büyükten küçüğe sıralanır.

Adımların formülleri, ara tabloları ve atıf biçimleri DecisionMind'daki yöntem sayfasında verilir; bu kart formül taşımaz.

SPROBID puanı, bir seçeneğin kötü referanslara olan uzaklığının iyi referanslara olan uzaklığına oranını gösterir. TOPSIS'in yakınlık puanının aksine bu oran 0 ile 1 arasına sıkışmaz, 1'in üzerine çıkabilir. Büyük puan iyi, küçük puan kötü demektir; puanın kendisi bir yüzde ya da olasılık değildir. Puan yalnız aynı seçenek kümesi ve aynı ağırlıklarla anlamlıdır, başka bir analizin puanıyla karşılaştırılamaz.

Bu nedenle:

"SPROBID puanı 1,40 olan seçenek yüzde 140 performans gösterdi"

yerine:

"Bu seçenek kümesinde bu seçeneğin kötü referanslara uzaklığı, iyi referanslara uzaklığının 1,40 katıdır; oranın büyüklüğü yalnız bu kümedeki göreli üstünlüğü gösterir"

biçiminde yazmak doğrudur.

SPROBID kesin (crisp) veriyle çalışır: her hücrede tek bir sayı. DecisionMind'da SPROBID yalnız bu temel biçimiyle bulunur, ayrı bir veri türü uzantısı yoktur. Elinizde şunlar olmalı: satırlarda seçenekler, sütunlarda kriterler, her hücrede bir sayı; her kriter için yön bilgisi; toplamı 1 olan kriter ağırlıkları. SPROBID ağırlık üretmez, dışarıdan alır. Seçenek sayısı en az dört olmalıdır; dörtten azında en üst ve en alt çeyrek tek bir referansa iner ya da hiç referans kalmaz, bu durumda çeyreklik seçimi anlamını yitirir.

Seçenek sayınız fazlaysa ve PROBID'in tüm ara referansları hesaplama yükü pratik bir sorun oluşturuyorsa SPROBID uygun bir kısayoldur. Seçenek sayınız azsa (dörtten az) SPROBID'in çeyreklik mantığı bozulur; bu durumda PROBID'in tam biçimi tercih edilmelidir. Orta sıradaki referans bilgisinin kaybı kabul edilemiyorsa, yani ara kademelerin de sonuca katkı yapması gerekiyorsa yine tam PROBID'e gidilmelidir.

Çok seçenekli problem, hesap yükü azaltılmak isteniyor → SPROBID

Seçenek sayısı az (dörtten az) → PROBID (tam biçim)

Sıra tersinmesine karşı en yüksek dayanıklılık isteniyor → PROBID (tüm ara referanslar korunur)

Sıralama değil ağırlık gerekiyor → AHP, BWM, SWARA (öznel) veya Entropy, CRITIC (nesnel)

SPROBID'in temel üstünlüğü, PROBID'in sıra tersinmesine karşı dayanıklılığından büyük ölçüde pay alırken hesap yükünü belirgin biçimde azaltmasıdır. Çok sayıda seçenek olduğunda yalnız iki çeyreklik grup hesaba katılır, bu da büyük veri setlerinde pratik bir avantaj sağlar. Wang ve arkadaşlarının (2023) karşılaştırmalı çalışması, SPROBID'in PROBID'e yakın sıralama davranışı gösterdiğini ortaya koymuştur.

Sınırlılıkları çeyreklik kısayolundan doğar. Birincisi, orta sıradaki referans bilgisi tamamen atılır; bu bilginin önemli olduğu problemlerde SPROBID PROBID'den sapabilir. İkincisi, seçenek sayısı dörtten azken çeyreklik tanımı dejenere olur ve yöntem yalnız en iyi ile en kötü seçeneğe bakan kaba bir kısayola döner. Üçüncüsü, Baydaş ve arkadaşlarının (2024) duyarlılık çalışması, PROBID ailesindeki sıralamaların veri dönüştürme (normalizasyon) seçimine duyarlı olabileceğini göstermiştir; bu duyarlılık SPROBID için de geçerlidir.

En sık hata, seçenek sayısı dört ya da daha azken SPROBID kullanıp çeyreklik seçiminin neredeyse tek bir referansa indiğini fark etmemektir. İkinci hata, oran puanını yüzde ya da olasılık gibi okumaktır; puan yalnız bu seçenek kümesindeki göreli üstünlüğü gösterir. Üçüncü hata, aynı veri setinde PROBID ile SPROBID sonuçlarını karşılaştırıp "biri diğerinden daha doğru" sonucuna varmaktır; iki yöntem farklı sayıda referans kullanır, doğrudan karşılaştırma yanıltıcıdır. Dördüncü hata, ağırlıkları gerekçesiz eşit vermektir.

Temel ilke şudur:

SPROBID sonucu, PROBID'in referans mantığının bir kısayoludur; orta sıradaki bilgiden feragat ettiğinizi ve bu feragatin sonucu ne kadar etkileyebileceğini rapor açıkça göstermelidir.