WISP (Basit Ağırlıklı Toplam-Çarpım Yöntemi / Simple Weighted Sum Product)

WISP, elinizde sayılarla doldurulmuş bir karar tablosu olduğunda seçenekleri tek bir sıraya dizen bir sıralama yöntemidir. Çıktısı her seçenek için bir fayda puanı ve bu puana göre sıradır; seçenekleri gruplara ayırmaz, kriterlere ağırlık üretmez, ağırlıkları dışarıdan alır. Stanujkić, Popović, Karabašević, Meidutė-Kavaliauskienė ve Ulutaş tarafından 2023'te önerilmiştir; yöntem oldukça yenidir ve uygulama literatürü henüz sınırlıdır, ama kısa sürede tedarikçi seçimi ve alternatif değerlendirme çalışmalarında kullanılmaya başlanmıştır.

WISP'in arkasındaki fikir, "tek bir karşılaştırma mantığına güvenmemek"tir. Kriterleri toplayarak karşılaştırmak (toplamsal mantık) ile çarparak karşılaştırmak (çarpımsal mantık) aynı tabloya farklı sonuçlar verebilir; hangisinin "doğru" olduğu tartışmalıdır. WISP ikisini de hesaplar, hem farklarını hem oranlarını, ve dört ayrı bakış açısından çıkan sonucu ortalar: toplamsal fark, çarpımsal fark, toplamsal oran, çarpımsal oran. Bir seçenek bu dört bakış açısının hepsinde iyi çıkıyorsa, sonuç tek bir formüle değil dört farklı mantığın uzlaşmasına dayanır.

Bu fikrin bir felsefi sonucu vardır: WISP telafi edicidir, TOPSIS ve benzeri yöntemler gibi bir kriterdeki zayıflığın başka bir kriterdeki güçle örtülmesine izin verir. Ama TOPSIS'ten farklı olarak, bu telafiyi dört farklı aritmetik mantıkla sınar; dört mantık aynı seçeneği öne çıkarıyorsa sonucun tek bir varsayıma (yalnız toplama ya da yalnız çarpma) bağlı olmadığı söylenebilir. Dört mantık birbirinden ayrışıyorsa bu, kararın kırılgan olduğunun bir işaretidir.

Yöntem dört adımda ilerler.

Birinci adım, ölçek eşitleme. Her sütun kendi en büyük değerine bölünür; böylece her sütun 0 ile 1 arasına sıkışır ve farklı birimlerdeki kriterler karşılaştırılabilir olur.

İkinci adım, ağırlıklama. WISP eşitlenmiş her sütunu kriterin ağırlığıyla çarpar. Ağırlıklar WISP'in dışından gelir; toplamları 1 olmalıdır.

Üçüncü adım, dört fayda ölçüsü. WISP ağırlıklı tabloyu fayda kriterleri (çoğu iyi) ve maliyet kriterleri (azı iyi) olarak ikiye ayırır. Her seçenek için dört ayrı ölçü hesaplar: fayda toplamı ile maliyet toplamı arasındaki fark, fayda çarpımı ile maliyet çarpımı arasındaki fark, fayda toplamının maliyet toplamına oranı ve fayda çarpımının maliyet çarpımına oranı.

Dördüncü adım, ortalama. WISP dört ölçünün her birini kendi içinde en iyi seçeneğe göre 0 ile 1 arasına ölçekler, sonra dördünün ortalamasını alır. Bu ortalama nihai puandır; WISP seçenekleri bu puana göre büyükten küçüğe sıralar.

Adımların formülleri DecisionMind'daki yöntem sayfasında verilir; bu kart formül taşımaz.

Nihai puan, bir seçeneğin dört farklı karşılaştırma mantığına göre ortalama durumunu söyler; başka bir şey söylemez. 1 olması "mükemmel" değil "bu kümede dört mantığın da en iyi bulduğu seçenek" demektir. Puan yüzde değildir ve başka bir analizin puanıyla karşılaştırılamaz, çünkü ölçekleme her analizin kendi en iyi değerine göre yapılır.

Puanın altındaki dört ayrı bileşen (toplamsal fark, çarpımsal fark, toplamsal oran, çarpımsal oran) ayrıca kontrol edilmelidir: dördü aynı seçeneği en iyi buluyorsa sonuç güvenilirdir; biri farklı bir seçeneği öne çıkarıyorsa nihai ortalama bu anlaşmazlığı gizler ve rapor bunu belirtmelidir.

Bu nedenle:

"WISP en iyi seçeneği buldu"

yerine:

"Bu ağırlıklarla dört karşılaştırma mantığının ortalaması şu seçeneği öne çıkarıyor; dört mantık da aynı seçeneği en iyi buluyor / bulmuyor"

biçiminde yazmak doğrudur.

WISP kesin (crisp) veriyle çalışır: her hücrede tek bir sayı. DecisionMind'da temel yöntemle birlikte dört WISP üyesi bulunur (klasik WISP'in yanı sıra bulanık, nötrosofik ve plithogenic uzantılar); hangisinin veri durumunuza uyduğu ilgili veri türü kartlarında anlatılır.

Elinizde şunlar olmalı: satırlarda seçenekler, sütunlarda kriterler, her hücrede bir sayı ve boş hücre yok; her kriter için yön bilgisi; toplamı 1 olan kriter ağırlıkları. WISP ağırlık üretmez, ister; ağırlıkları uzman görüşüyle (AHP, BWM, SWARA) ya da veriden (Entropy, CRITIC) türetebilirsiniz. En az iki seçenek ve iki kriter gerekir; üç ile on iki kriter arası rahat çalışır. Tablodaki hiçbir hücrenin sıfır olmamasına dikkat edin: çarpımsal ölçülerden biri sıfırlanırsa o mantık devre dışı kalır ve dört-mantık uzlaşması ikiye düşer.

Kriterleriniz sayıyla ölçülebiliyorsa, tablo tam doluysa ve telafiyi kabul ediyorsanız, ayrıca tek bir aritmetik mantığa (yalnız toplama ya da yalnız çarpma) güvenmek istemiyorsanız WISP uygun bir seçimdir. Tipik alanları alternatif seçimi ve tedarikçi değerlendirmesidir.

Kullanılmaması gereken durumlar şunlardır: bir kriterde taviz kabul etmiyorsanız (WISP telafi edicidir, eşik altını elemez); tablonuzda sıfır veya negatif değer varsa (çarpımsal ölçüler bozulur, önce veri dönüştürülmelidir); yöntemin nasıl çalıştığını karar vericiye tek bir basit hikâyeyle anlatmanız gerekiyorsa (dört ayrı mantığı özetlemek TOPSIS'in tek "ideale yakınlık" hikâyesinden daha karmaşıktır).

Sayısal tablo, telafi kabul, tek mantığa güvenmemek → WISP

Aynı amaç ama veri bulanık / nötrosofik / plithogenic → WISP'in ilgili uzantısı

Basit, tek hikâyeli açıklama gerekiyor → TOPSIS, SAW

Bir kriterde taviz yok, eşik altı elenmeli → Önce eleme, sonra sıralama

Sıralama değil ağırlık gerekiyor → AHP, BWM, SWARA, CIMAS (öznel) · Entropy, CRITIC (nesnel)

WISP'in en önemli üstünlüğü, tek bir aritmetik varsayıma bağlı kalmamasıdır: toplamsal ve çarpımsal mantıkları, hem fark hem oran biçiminde birlikte kullanarak dört bağımsız kontrol noktası sunar. Dördü aynı seçeneği öne çıkardığında karar vericiye TOPSIS ya da SAW'ın tek formülünden daha güçlü bir güvence verir. Hesap yükü küçüktür ve normalizasyon adımı basittir (yalnız sütun en büyüğüne bölme). Yeni bir yöntem olmasına rağmen kısa sürede nötrosofik, bulanık ve plithogenic ortamlara genişletilmiştir; bu, mantığının farklı veri türlerine taşınabildiğini gösterir (Stanujkić ve ark., 2022).

Sınırlılıkları büyük ölçüde henüz genç bir yöntem olmasından gelir. Birincisi, klasik WISP kesin veri gerektirir; uzman yargısındaki belirsizliği ya da uzmanlar arası çelişkiyi yakalayamaz. Bu boşluk, yöntemin önerilmesinden bir yıl sonra nötrosofik bir uzantı yayımlanmasının gerekçesidir (Stanujkić, Karabašević, Popović, Smarandache, Stanimirović, Saračević ve Katsikis, 2022). İkincisi, dört mantığın ortalaması alınırken her birine eşit ağırlık verilir; bir mantığın (örneğin çarpımsal oran) karar vericinin sezgisine daha az uyduğu durumlarda bu eşit ağırlık tartışmalı olabilir. Üçüncüsü, tabloda sıfıra yakın ya da sıfır değer olduğunda çarpımsal ölçüler bozulur ve dört-mantık uzlaşması fiilen ikiye düşer. Dördüncüsü, yöntem 2023'te önerildiği için bağımsız sıra tersinmesi ya da karşılaştırmalı performans çalışmaları TOPSIS ya da VIKOR kadar olgunlaşmamıştır; DecisionMind bu kartı, mevcut literatürün sınırlı olduğunu açıkça belirterek sunar.

En yaygın hata kriter yönünü yanlış işaretlemektir; bir maliyet kriteri "çoğu iyi" işaretlenirse fayda ve maliyet toplamları/çarpımları yanlış tarafa eklenir ve sıra anlamsızlaşır.

İkinci hata, dört ara ölçüyü (toplamsal fark, çarpımsal fark, toplamsal oran, çarpımsal oran) hiç kontrol etmeden yalnız nihai ortalamayı raporlamaktır; dördü anlaşmazsa bu bilgi kaybolur. Üçüncü hata, tabloda sıfır değer bırakmaktır; çarpımsal ölçüler bu durumda güvenilmez sonuç verir. Dördüncü hata, nihai puanı yüzde ya da olasılık gibi okumaktır. Beşincisi, ağırlıkları gerekçesiz eşit vermek ve bunu "tarafsızlık" diye sunmaktır.

Temel ilke şudur:

WISP sonucu dört ayrı karşılaştırma mantığının ortalamasıdır; mantıklar anlaşmıyorsa ortalama tek başına güvenilir bir özet değildir ve rapor bu anlaşmazlığı göstermelidir.